Franeker, of Frjentsjer in het Fries, is een compacte Friese stad met een uitzonderlijk rijke geschiedenis. Wie vandaag door het centrum wandelt, ontdekt een stad vol monumentale panden, grachten, kerken en kunstwerken. Toch had de stad lange tijd ook een wat beruchte reputatie.
De uitdrukking “Jij moet naar Franeker” was vroeger geen vriendelijke uitnodiging, maar een grove belediging. In dit artikel ontdek je waar die uitdrukking vandaan komt, wat deze stad zo bijzonder maakt en waarom de stad tegenwoordig juist bekendstaat als een van de meest interessante bezienswaardigheden van Friesland.
Een stad met karakter en historie
Franeker ligt in het noordwesten van Friesland en behoort tot de oudste steden van de provincie. Al in de middeleeuwen speelde het een belangrijke rol als bestuurlijk en religieus centrum. Dat zie je vandaag nog steeds terug in het compacte historische centrum, waar grachten, bruggen en monumentale panden elkaar in hoog tempo afwisselen.
Een wandeling door de stad voert langs voormalige kloosterterreinen, statige woonhuizen en openbare gebouwen met gevelstenen en plaquettes die herinneren aan hun vroegere functie. Zo herbergen verschillende panden verhalen over weeshuizen, bestuursinstellingen en onderwijs. Juist die gelaagdheid maakt Franeker tot een stad die je niet “even” bekijkt, maar die uitnodigt om stil te staan en details te ontdekken.
De Martinikerk van Franeker
Een van de meest in het oog springende gebouwen is de Martinikerk. Deze gotische kerk met haar markante toren domineert al eeuwenlang het stadsbeeld. Binnen vind je prachtige glas-in-loodramen, een rijk interieur en een serene sfeer die sterk contrasteert met de levendigheid buiten.
De Martinikerk is niet alleen een religieus monument, maar ook een cultureel ankerpunt. Concerten, exposities en herdenkingen vinden hier regelmatig plaats. Voor bezoekers die geïnteresseerd zijn in geschiedenis en architectuur is dit zonder twijfel een van de belangrijkste bezienswaardigheden in Franeker.
Download de Ultieme Vakantieplanner en krijg in één keer overzicht van regio’s, rustige plekken en praktische tips.
Een bijzonder pronkstuk van de kerk is het historische orgel, gebouwd door de beroemde orgelbouwer Arp Schnitger in 1728. Dit instrument staat bekend om zijn indrukwekkende klankkleur en vakmanschap. Met meer dan 3.000 pijpen en een rijk gedetailleerd front is het orgel niet alleen een technisch meesterwerk, maar ook een visueel hoogtepunt.
Regelmatig vinden er orgelconcerten plaats waarbij het instrument zijn volle potentieel laat horen, waardoor bezoekers een unieke ervaring krijgen van zowel muziekgeschiedenis als levende cultuur.
De Oortwolkfontein – Franeker en 11fountains
Zoals elke Friese stad heeft ook Franeker een fontein uit het internationale kunstproject 11fountains. De fontein in Franeker heet de Oortwolkfontein en is een eerbetoon aan de hier geboren astronoom Jan Hendrik Oort.
Oort verwierf wereldfaam met zijn theorie over een wolk van komeetachtige objecten rond ons zonnestelsel: de Oortwolk. Deze aanname betekende een doorbraak in de astronomie en wordt in de fontein op poëtische wijze verbeeld. Watervallen stromen langs een verticale ketting van nachtkleurige parels. Eén parel is zilverkleurig, als de maan, een andere verguld, als symbool voor de zon. In een van de waterdruppels is Oort zelf subtiel verwerkt.
De fontein, die naast de Martinikerk staat, verbindt wetenschap, kunst en stedelijke ruimte en past perfect bij Franeker als historische universiteitsstad.
Het stadhuis en de academische erfenis
Het stadhuis van Franeker behoort tot de mooiste gebouwen van de stad. Met zijn toren, carillon, groene deuren en rijk gedecoreerde gevel is het een schoolvoorbeeld van stedelijke trots. Latijnse teksten, beeldhouwwerk en symboliek verwijzen naar de tijd waarin Franeker een belangrijk intellectueel centrum was.
Die academische status dankt de stad aan de voormalige Universiteit van Franeker, die van 1585 tot 1811 bestond en na Leiden de oudste universiteit van Nederland was. Studenten en geleerden uit heel Europa kwamen hier studeren. Hoewel de universiteit verdwenen is, leeft haar invloed voort in de stad en in haar beroemdste inwoner.
Eise Eisinga en het planetarium
Franeker is wereldwijd bekend dankzij Eise Eisinga en zijn planetarium. Eisinga (1744–1828) was een Friese wolkammer en autodidactisch wiskundige en astronoom. Hij had een grote passie voor de sterrenkunde en een bijzonder talent voor mechanica.
Tussen 1774 en 1781 bouwde hij in zijn eigen woonhuis het oudste nog werkende planetarium ter wereld. Zijn doel was niet alleen technisch: hij wilde de inwoners van Franeker en omstreken op een begrijpelijke manier laten zien hoe het zonnestelsel werkt. In die tijd heerste er angst onder veel mensen dat planeten en de sterren bijzondere rampen konden veroorzaken, zoals een botsing tussen de planeten.
Eisinga besloot daarom een nauwkeurig mechanisch model van het zonnestelsel in het plafond van zijn woonkamer aan te brengen, zodat iedereen kon zien dat de planeten volgens vaste banen bewegen. Het planetarium draait nog altijd nauwkeurig en toont de echte positie van de planeten in het zonnestelsel.
Het Eise Eisinga Planetarium staat op de UNESCO-werelderfgoedlijst en is een absolute must-see voor iedereen die de stad bezoekt. Tegenwoordig bevindt de entree zich iets verderop aan de Eise Eisingastraat. Het planetarium is niet alleen technisch indrukwekkend, maar vertelt ook een verhaal over volksverlichting, nieuwsgierigheid, vakmanschap en de wens om kennis toegankelijk te maken voor iedereen.
Buiten het centrum: Molen Arkens
Net buiten het centrum van Franeker staat Molen Arkens, een karakteristieke poldermolen van het type spinnenkop. De molen werd gebouwd rond 1835 en diende om het waterpeil in de Arkenspolder te reguleren. Daarmee is hij een goed voorbeeld van hoe windkracht eeuwenlang werd ingezet om het Friese landschap bewoonbaar en vruchtbaar te houden.
De molen onderscheidt zich door zijn compacte bouw en technische uitvoering. Hij heeft een holle standerd en een achtkante ondertoren, gecombineerd met vlinderwieken — een zeldzame wiekvorm die nauwelijks nog voorkomt. Oorspronkelijk stond de molen elders in de polder, maar in 1973 werd hij op zijn huidige locatie herbouwd, waarbij het historische karakter behouden bleef.
Tegenwoordig is Molen Arkens vooral een zichtbaar en waardevol stuk erfgoed. Als rijksmonument herinnert hij aan de cruciale rol van waterbeheer in Friesland en vormt hij een markant herkenningspunt net buiten de stad.
Kening State en de beruchte uitdrukking
De oorsprong van de uitdrukking “Jij moet naar Franeker” ligt bij het markante gebouw dat tegenwoordig bekendstaat als Kening State. Tussen 1930 en 1997 was hier het psychiatrisch ziekenhuis Groot Lankum gevestigd. In die periode werd Franeker in de volksmond onlosmakelijk met deze instelling verbonden. Wie te horen kreeg dat hij of zij “naar Franeker moest”, kreeg daarmee impliciet te verstaan dat er iets mis zou zijn met zijn of haar geestelijke gezondheid.
Groot Lankum was in zijn tijd een moderne psychiatrische inrichting, omgeven door groen en bewust buiten de directe stadsdrukte geplaatst. Het complex speelde decennialang een belangrijke rol in de geestelijke gezondheidszorg van Friesland en daarbuiten. Tegelijkertijd zorgde de zichtbaarheid en bekendheid van het ziekenhuis ervoor dat de stad een reputatie kreeg die weinig met haar rijke geschiedenis, wetenschap en cultuur te maken had.
Na de sluiting van het ziekenhuis in 1997 kreeg het gebouw een nieuwe bestemming. Bij de herontwikkeling werd de naam Groot Lankum losgelaten en vervangen door Kening State, passend bij de nieuwe woonfunctie en de wens om afstand te nemen van het beladen verleden. Tegenwoordig wordt het complex bewoond en maakt het deel uit van een openbaar park, waar gewandeld en gerecreëerd kan worden.
Hotels in Franeker
Wie langer wil blijven, heeft volop mogelijkheden om te overnachten in en om Franeker. Populaire opties zijn Hotel De Stadsherberg en Van der Valk. Daarnaast zijn er diverse kleinschalige accommodaties voor wie een authentieke ervaring zoekt.
Franeker is bovendien een uitstekende uitvalsbasis om meer van Friesland te ontdekken. Vanuit de stad zijn dagtrips naar andere historische Friese steden zoals Leeuwarden, Harlingen of Dokkum eenvoudig te plannen. Zo kun je een verblijf in Franeker combineren met een bezoek aan meerdere highlights van de provincie, waardoor je een compleet beeld krijgt van het rijke Friese erfgoed en de charmante stadjes langs de Friese wateren.
Plan je trip en boek je accommodatie nu >>
