Waterpoort Sneek: het bekendste symbool van de stad

Wie aan Sneek denkt, denkt al snel aan de Waterpoort. De twee karakteristieke torens met daartussen de poortwachterswoning vormen al eeuwenlang een herkenbaar gezicht aan de rand van de historische binnenstad. Tegenwoordig is de Waterpoort van Sneek vooral een geliefd monument en hét symbool van de stad, maar oorspronkelijk had deze plek een heel praktische functie: hier kon de toegang tot Sneek over het water worden afgesloten.

De geschiedenis van de Waterpoort gaat terug tot de tijd waarin Sneek werd omringd door verdedigingswerken. Het monument dat we tegenwoordig zien, kreeg zijn karakteristieke vorm vooral in de zeventiende en negentiende eeuw. Daardoor vertelt de Waterpoort niet alleen het verhaal van de verdediging van Sneek, maar ook van de ontwikkeling van de stad en het behoud van haar historische erfgoed.

Waarom kreeg Sneek een Waterpoort?

Aan het einde van de vijftiende eeuw kreeg Sneek een stadsgracht, wallen en verschillende toegangen tot de stad. Ook via het water moest worden voorkomen dat iedereen ongehinderd naar binnen kon varen.

Op de plaats van de huidige Waterpoort lag de Hoogendsterpijp. Het woord pijp werd gebruikt voor een smalle waterdoorgang. Deze toegang lag op een belangrijke vaarroute aan de zuidwestkant van Sneek, waar de Geeuw de stad bereikte.

Rond 1492 verscheen hier volgens de traditionele geschiedschrijving een waterpoort. Recent historisch onderzoek naar de Sneker stadspoorten geeft echter een genuanceerder beeld. Waarschijnlijk was hier aanvankelijk vooral sprake van een afsluitbare waterdoorgang. De monumentale Waterpoort zoals we die tegenwoordig kennen, verscheen pas later.

Met houten hekwerken konden de poortwachters de doorgang afsluiten. Wie tegenwoordig onder de sierlijke Waterpoort doorvaart, passeert dus een plek waar vroeger daadwerkelijk werd bepaald wie Sneek over het water kon binnenkomen.

In 1613 kreeg Sneek zijn monumentale Waterpoort

Het belangrijkste jaar in de geschiedenis van de huidige Waterpoort is 1613. Aan het einde van de Geeuw was inmiddels De Kolk aangelegd en op de plaats van de oudere waterdoorgang verrees een veel opvallender poortgebouw.

De militaire betekenis van de verdedigingswerken nam in deze periode al af. De nieuwe Waterpoort was daarom niet alleen bedoeld als toegang tot de stad, maar had ook een representatieve functie. Sneek liet bezoekers die vanaf het water arriveerden als het ware zien dat ze een belangrijke stad binnenvoeren.

Wie de Waterpoort ontwierp, weten we niet met zekerheid. Historische bronnen noemen onder anderen Thomas Berentsz en Jacob Lous als mogelijke ontwerpers, maar een definitieve toeschrijving is nooit gemaakt.

Vanaf 1613 had de Waterpoort in grote lijnen de vorm die we tegenwoordig nog herkennen.

De architectuur van de Waterpoort in Sneek

De Waterpoort valt vooral op door zijn vrijwel symmetrische uiterlijk. Aan weerszijden van de doorgang staat een achtkantige toren met een hoge spits. Tussen beide torens bevindt zich de overkluisde doorgang over het water.

Boven deze doorgang bevindt zich een open galerij, ook wel een loggia genoemd. Daarboven staat de poortwachterswoning met zijn opvallende gevel. De architectuur van het zeventiende-eeuwse bouwwerk behoort tot het maniërisme.

Onder de poort loopt nog altijd de vaarroute tussen De Kolk en de grachten van de binnenstad. Daardoor is de oorspronkelijke relatie tussen de Waterpoort en het water uitstekend bewaard gebleven. Het monument staat niet ergens als los overblijfsel van de oude stad, maar vormt nog steeds letterlijk een toegang tot het centrum.

De Waterpoort veranderde in de achttiende eeuw

De Waterpoort heeft er niet altijd precies zo uitgezien als tegenwoordig. In de achttiende eeuw werd verschillende keren aan het bouwwerk gewerkt.

Halverwege die eeuw vond een grote verbouwing plaats. Ook de poortwachterswoning kreeg een nieuw uiterlijk en in 1776 kreeg het gebouw een koepeltje. Hierdoor kreeg vooral het middengedeelte steeds meer een achttiende-eeuws uiterlijk.

Ondertussen verloor de poort geleidelijk haar praktische betekenis. Vanaf 1825 sloten de stadsbestuurders Sneek ’s nachts niet langer af. Daarmee verdween ook de oorspronkelijke functie van de Waterpoort als afsluitbare toegang tot de stad.

Dat had grote gevolgen voor de oude stadspoorten.

Sneek had meer toegangen tot de stad

Volgens het bekende verhaal had Sneek ooit vijf waterpoorten en twee landpoorten. Dat beeld verdient enige nuance.

Sneek had inderdaad meerdere toegangen over land en water, maar niet iedere waterdoorgang was een monumentaal poortgebouw zoals de huidige Waterpoort. Verschillende toegangen waren eenvoudige gemetselde doorgangen door de stadsomwalling, de zogenoemde pijpen. Een boot kon daar met gestreken mast doorheen varen.

Naast deze toegangen over het water had Sneek twee grote landpoorten. In de negentiende eeuw verdwenen de oude poorten en andere verdedigingswerken grotendeels omdat ze hun functie hadden verloren en de groei van de stad in de weg konden staan.

Uiteindelijk bleef van de monumentale stadspoorten alleen de Waterpoort over.

Waarom de Sneeker Waterpoort bijna werd gesloopt

Dat de Waterpoort tegenwoordig nog bestaat, was lange tijd allerminst vanzelfsprekend.

In de negentiende eeuw veranderde het vervoer over het water snel. De opkomst van de stoomvaart stelde andere eisen aan de vaarwegen. Grotere stoomboten konden niet onder de Waterpoort door en daarmee vormde het oude monument ineens een praktisch obstakel.

Ook de Waterpoort dreigde daarom te worden afgebroken.

Onder de bevolking van Sneek bestond echter weerstand tegen de sloop. Terwijl de andere oude stadspoorten verdwenen, bleef de Waterpoort uiteindelijk behouden.

Achteraf bleek dat een belangrijke beslissing. Het bouwwerk dat destijds als hinderlijk obstakel voor de moderne scheepvaart kon worden beschouwd, zou later juist uitgroeien tot het bekendste symbool van de stad.

Restauratie bepaalde het huidige uiterlijk

Behoud betekende niet dat de Waterpoort onveranderd bleef. In 1877 en 1878 onderging de Waterpoort een ingrijpende restauratie.

Architect Johannes Philippus Hogendijk en de bekende architect Isaac Gosschalk speelden daarbij een belangrijke rol. Hogendijk en Gosschalk probeerden daarbij de vroeg-zeventiende-eeuwse uitstraling terug te brengen. De restaurateurs draaiden daarom veel veranderingen uit de achttiende eeuw weer terug.

Daarbij brachten de restaurateurs niet ieder onderdeel exact terug naar de toestand van 1613. Vooral bij het middengedeelte kozen ze voor een vrije interpretatie. Het uiterlijk dat wij tegenwoordig als historisch herkennen, is dus deels het resultaat van deze negentiende-eeuwse restauratie.

De klok uit 1776 bleef wel behouden.

In 1963 werd de Waterpoort opnieuw gerestaureerd. Dankzij deze restauraties kon het eeuwenoude bouwwerk behouden blijven.

Van stadspoort tot symbool van Sneek

De Waterpoort verloor in de negentiende eeuw zijn oorspronkelijke functie, maar kreeg er uiteindelijk een andere voor terug. Het karakteristieke silhouet groeide uit tot hét beeldmerk van Sneek.

Je komt de vorm van de Waterpoort dan ook op allerlei plaatsen tegen. Sneker bedrijven en organisaties gebruiken het silhouet in hun beeldmerken. Ook prijkt de Waterpoort op het grootzeil van het Sneker skûtsje Sneker Pan.

Dat de Waterpoort zo sterk met Sneek wordt geassocieerd, is niet vreemd. De poort verenigt verschillende onderdelen van de identiteit van de stad. Het is een historisch monument, maar tegelijkertijd ook onlosmakelijk verbonden met het water en de scheepvaart.

Juist die combinatie past bij een stad die zich tegenwoordig nadrukkelijk als watersportstad presenteert.

De Elfstedentocht gaat langs de Waterpoort

Ook tijdens de Elfstedentocht speelt de Waterpoort een herkenbare rol. De schaatsers komen vanuit IJlst naar Sneek en rijden via de waterwegen door de stad. Daarbij voert de route langs de Waterpoort.

Voor deelnemers is Sneek de tweede Elfstedenstad op de route, na Sloten. De Waterpoort vormt daarbij een van de meest herkenbare plekken van de doortocht.

Ook buiten een Elfstedentocht is de combinatie van Waterpoort en water bepalend voor het stadsbeeld. Vanaf De Kolk heb je een van de bekendste uitzichten op het monument.

Een Sneker Waterpoort in Japan, China en Denemarken

De bekendheid van de Waterpoort reikt zelfs tot ver buiten Friesland. Op verschillende plaatsen in binnen- en buitenland staan replica’s en modellen van het Sneker monument.

Zo staat er een kleine Waterpoort in Madurodam en is er een model gebouwd van Lego in Legoland Billund in Denemarken. Ook Vogelpark Avifauna in Alphen aan den Rijn heeft een verkleinde versie.

Nog opvallender is de replica in het Nederlandse themapark Huis ten Bosch bij de Japanse stad Nagasaki. Zelfs bij de Chinese stad Shenyang zijn meerdere replica’s van de Sneker Waterpoort gebouwd.

Het zijn bijzondere voorbeelden van hoe een bouwwerk dat ooit bedoeld was om een Friese stad af te sluiten uiteindelijk tot ver buiten Nederland herkenning kreeg.

De Waterpoort Sneek bezoeken

De Waterpoort staat aan de zuidwestelijke rand van de historische binnenstad, tussen De Kolk en de stadsgracht. Het monument is van buitenaf het hele jaar te bekijken en je kunt er zowel lopend als varend dicht bij komen.

Wie de Waterpoort van binnen wil bekijken, heeft minder mogelijkheden. Het gebouw is slechts enkele keren per jaar voor publiek geopend, bijvoorbeeld tijdens Open Monumentendag. Sommige stadswandelingen bieden bovendien de mogelijkheid om de Waterpoort van binnen te bekijken. Controleer voor actuele mogelijkheden vooraf de officiële informatie.

Voor fotografie is vooral De Kolk interessant. Vanaf het water en de kades daaromheen zie je de Waterpoort in de omgeving waarvoor hij ooit werd gebouwd. Loop ook eens onder en langs het monument door. Van dichtbij vallen de verschillen tussen de zware torens, de doorgang en het veel sierlijkere middengedeelte beter op.

Meer ontdekken in Sneek

De Waterpoort ligt op korte loopafstand van het centrum en is daardoor gemakkelijk te combineren met andere bezienswaardigheden in Sneek. Wandel vanaf de poort verder langs De Kolk en de grachten naar de historische binnenstad.

Sneek heeft bovendien veel meer te bieden dan alleen zijn beroemdste monument. De stad is nauw verbonden met watersport en de Sneekweek, maar heeft ook musea, historische gebouwen, winkelstraten en terrassen.

Wie meer tijd heeft, kan onder andere het Modelspoormuseum Sneek bezoeken of de stad gebruiken als uitgangspunt om andere plaatsen in Zuidwest-Friesland te ontdekken.

Lees meer over de bezienswaardigheden, geschiedenis en activiteiten in Sneek >>