Aan de rand van IJlst staat een houtzaagmolen waar nog altijd wordt gewerkt zoals dat eeuwen geleden gebeurde. De Rat van IJlst is namelijk niet alleen een historisch monument: hier wordt nog daadwerkelijk hout gezaagd met behulp van windkracht.
De wind drijft een indrukwekkend stelsel van houten tandwielen, assen en een krukas aan. Daarmee bewegen de grote zagen op en neer en worden complete boomstammen langzaam tot planken en balken gezaagd.
Wij bezochten De Rat in IJlst en molenaar Jaap Tiedema liet ons zien hoe het hele proces werkt.
De Rat van IJlst is nog altijd een werkende houtzaagmolen
Wie Houtzaagmolen De Rat binnenstapt, ziet al snel dat dit geen stilstaand monument is. Op de eerste verdieping bevindt zich de zaagvloer, waar de boomstammen tot planken en balken worden gezaagd. Op de begane grond, onder de zaagvloer, wordt het gezaagde hout opgeslagen.
Boven de zaagvloer bevinden zich nog twee verdiepingen met de techniek die het zaagwerk mogelijk maakt. Zodra er voldoende wind staat, zetten de wieken het mechanisme in beweging. Via houten tandwielen en assen wordt de kracht overgebracht naar de krukas boven in de molen. Die zet de draaiende beweging om in een op-en-neergaande beweging en drijft van bovenaf de zaagramen op de zaagvloer aan.
Download de Ultieme Vakantieplanner en krijg in één keer overzicht van regio’s, rustige plekken en praktische tips.
Zo gebruikt De Rat van IJlst dezelfde natuurlijke energiebron als houtzaagmolens eeuwen geleden: de wind.
Het hout dat in de molen wordt gezaagd, wordt daadwerkelijk gebruikt en verkocht. De Rat zaagt onder meer hout voor restauraties van andere molens. Daarmee is de molen niet alleen industrieel erfgoed, maar nog altijd een werkplaats.
Zo wordt een boomstam in De Rat in IJlst gezaagd
Voordat een boomstam tussen de zagen terechtkomt, heeft deze al een heel traject afgelegd. Naast de molen ligt een vijver waarin de stammen in het water worden bewaard. Door het wateren blijven de stammen langer goed en is het hout gemakkelijker te verwerken.
Vanuit het water wordt een stam via de sleephelling de molen ingetrokken. Vervolgens wordt de schors verwijderd en komt de stam op een lange zaagslee te liggen.
Daarna bepaalt de molenaar hoe de stam moet worden gezaagd. De zagen worden op de gewenste onderlinge afstand in een zaagraam geplaatst. Zo kan uit één stam een reeks planken of balken met de gewenste afmetingen worden gezaagd.
Wanneer de molen draait, bewegen de zagen op en neer. Tegelijkertijd zorgt het zogenoemde krabbelwerk ervoor dat de zaagslee met de boomstam steeds een klein stukje naar voren schuift.
Snel gaat dat niet. Bij goede wind legt een stam volgens molenaar Jaap Tiedema ongeveer anderhalve meter per uur af. Juist daardoor wordt zichtbaar hoeveel tijd en vakmanschap vroeger nodig waren om van een boomstam bruikbaar bouwhout te maken.
Van wind tot bewegende zagen
Een van de bijzonderste onderdelen van een bezoek aan De Rat is dat je een groot deel van de techniek kunt bekijken. Wat buiten begint met vier draaiende wieken, eindigt binnen in de op-en-neergaande beweging van de zagen.
De wind laat de wieken en daarmee de bovenas draaien. Via de houten tandwielen wordt deze beweging overgebracht op de krukas, die zich hoog in de molen bevindt. De krukas zet de draaiende beweging om in een op-en-neergaande beweging. Vanuit de bovenste verdiepingen wordt deze beweging overgebracht op de zaagramen op de zaagvloer.
Het principe lijkt eenvoudig, maar achter het zagen gaat een ingenieus mechanisch systeem schuil. Vrijwel het hele productieproces kan functioneren zonder een moderne motor: de wind levert de energie.
Van de Zaanstreek naar IJlst
De geschiedenis van De Rat begint niet in Friesland. De molen stond oorspronkelijk in de Zaanstreek en werd daar De Walrot genoemd, oftewel waterrat. De naam werd ook wel afgekort tot De Rot. De oorsprong van de huidige molen ligt aan het begin van de achttiende eeuw.
In de eerste helft van de negentiende eeuw bestond in Friesland een grote behoefte aan gezaagd hout. Tegelijkertijd ging het met de houtindustrie in de Zaanstreek minder goed. Molens werden daar afgebroken en elders opnieuw opgebouwd.
Ook De Walrot maakte die reis. In 1828 begon de herbouw van de molen aan de Geeuw bij IJlst. Daar kreeg de voormalige De Walrot de naam waaronder we hem nu kennen: De Rat
IJlst was een logische bestemming voor een houtzaagmolen. De stad kende lange tijd een belangrijke houtindustrie en houthandel. De ligging aan het water maakte het bovendien mogelijk om boomstammen en gezaagd hout over het water aan en af te voeren. Zo kreeg de Zaanse houtzaagmolen in IJlst een nieuw leven.
De Rat verloor zijn wieken
Aan het begin van de twintigste eeuw veranderde ook bij De Rat de manier van werken. Vanaf 1918 werd de zaaginstallatie elektrisch aangedreven en enkele jaren later verdwenen de kap en de wieken van de molen.
Tot 1950 werd in de molenschuur nog elektrisch gezaagd. Daarna dreigde De Rat verloren te gaan. De toenmalige gemeente IJlst voorkwam de sloop en vervolgens begon een langdurig proces om de molen weer compleet te maken.
In 1960 kreeg De Rat opnieuw een kap, twee jaar later volgde de stelling en in 1967 waren er weer wieken. Daarmee zag De Rat er opnieuw uit als een windmolen, maar hout zagen op windkracht kon hij nog niet.
Daarvoor was een volgende grote restauratie nodig.
Sinds 1978 zaagt De Rat van IJlst weer op windkracht
Tussen 1976 en 1978 werd de zaaginstallatie gerestaureerd en kon De Rat eindelijk weer doen waarvoor hij ooit was gebouwd. Sindsdien wordt er opnieuw hout gezaagd met behulp van windkracht.
Het zagen wordt ook tegenwoordig grotendeels door vrijwilligers gedaan. Alleen molenaar Jaap Tiedema is als betaalde kracht aan De Rat verbonden. Als er voldoende wind staat, worden de boomstammen met windkracht tot planken en balken gezaagd. Het gezaagde hout wordt vervolgens verkocht en onder meer gebruikt bij restauraties van andere molens.
Daarmee heeft De Rat van IJlst iets behouden wat bij veel historische industriemolens verdwenen is: de oorspronkelijke functie is hier nog steeds zichtbaar én in gebruik.
De boomstammen in het water bij De Rat
Wie langs De Rat van IJlst wandelt, ziet naast de molen vaak boomstammen in het water liggen. Dat hoort bij het traditionele productieproces.
Het water beschermt het hout onder meer tegen aantasting en voorkomt dat de stammen tijdens langdurige opslag sterk uitdrogen. Bovendien laat nat hout zich gemakkelijker zagen. Een stam kan daarom geruime tijd in het water blijven liggen voordat hij naar binnen wordt gehaald.
De vijver en de sleephelling vormen daardoor geen decor rond de molen, maar maken deel uit van de houtzagerij. Via die helling worden de zware stammen vanuit het water naar de zaagvloer gebracht.
Houtzaagmolen De Rat bezoeken
De Rat is toegankelijk voor bezoekers. Tijdens een bezoek kun je de molen van binnen bekijken en zien hoe groot en complex de zaaginstallatie werkelijk is. Vooral wanneer er voldoende wind staat en daadwerkelijk wordt gezaagd, komt het oorspronkelijke karakter van de molen tot leven.
Omdat een windmolen afhankelijk blijft van het weer, kan natuurlijk niet worden gegarandeerd dat tijdens ieder bezoek wordt gezaagd. Ook openingstijden kunnen veranderen.
Bekijk daarom voor je bezoek de actuele openingstijden en informatie op de officiële website van Houtzaagmolen De Rat.
Meer ontdekken in IJlst
Een bezoek aan De Rat laat zich goed combineren met een wandeling door IJlst. De historische Elfstedenstad is klein genoeg om te voet te verkennen en staat bekend om de overtuinen langs de Ee, de historische bebouwing en het verleden als centrum van houtbewerking.
Vanaf Houtzaagmolen De Rat wandel je gemakkelijk verder richting het historische centrum.
Ontdek wat er nog meer te zien en te doen is in IJlst >>
Eén reactie